یادداشت تحلیلی:

قطب منطقه‌ای قدرت؛ پیمان مکه میان ترکیه، پاکستان و عربستان

نوشتهٔ: نیک براونز

 ترجمه : آزاده ارفع

برخی از ناظران در شبکه‌های اجتماعی، پیمان دفاعی سه جانبه‌ای را که روز جمعه در شهر بندری جده به امضای رجب طیب اردوغان (رئیس‌جمهور ترکیه)، محمد بن سلمان (ولیعهد عربستان) و شهباز شریف (نخست‌وزیر پاکستان) رسید، «ناتوی اسلامی» نامیده‌اند. این توافق که به «پیمان مکه» معروف شده هرگونه حملهٔ مسلحانه به یکی از این سه کشور، به منزلهٔ حمله به تمامی آن‌ها قلمداد می کند.

پاکستان و عربستان سعودی سال گذشته نیز یک قرارداد دفاعی منعقد کرده بودند که در پی آن حدود ۸,۰۰۰ سرباز پاکستانی در عربستان مستقر شدند. اکنون با پیوستن ترکیه — به عنوان یکی از اعضای ناتو — به این ائتلاف، یک بلوک منطقه‌ای از قدرت میان کشورهای اهل سنت با وزن و توان نظامی قابل ‌توجه در حال شکل گیری است. ترکیه نه تنها موقعیتی ژئوپلیتیکی و کلیدی دارد، بلکه صاحب دومین ارتش بزرگ ناتو است و به یکی از تولیدکنندگان مهم تسلیحات تبدیل شده است. پاکستان نیز تنها کشور مسلمان دارندهٔ سلاح هسته‌ای است؛ و عربستان سعودیِ سرشار از نفت، علاوه بر ثروت و سرمایهٔ مالی عظیم، با در اختیار داشتن مقدس‌ترین شهرهای اسلام (مکه و مدینه)، از سرمایهٔ معنوی و نمادین بسیار مهمی برخوردار است.

سمت گیری این توافقنامه — بدون آنکه صراحتاً نامی برده شود — دردرجهٔ اول علیه ایران و متحدانش است. در حالی که مهارِ بیشترِ ایران اصولاً با منافع اسرائیل همخوانی دارد، این پیمان هم‌زمان موقعیت ترکیه را نیز (که در رقابت با اسرائیل برای کسب نفوذ منطقه‌ای است) تقویت می‌کند. به این ترتیب، به نظر می‌رسد قطب جدیدی ازقدرت درغرب آسیا، میان «ایران و متحدانش» از یک سو، و «سیستم ائتلافیِ غربی-اسرائیلی» از سوی دیگر، در حال شکل‌گیری است.

تمامی کشورهای درگیر در این پیمان، همچنان روابط امنیتی نزدیکی با دولت آمریکا دارند. این ائتلاف از نظر ساختاری یادآور «پیمان بغداد» (سنتو) است که در دهه ۱۹۵۰ به ابتکار واشنگتن، کشورهای ترکیه، پاکستان و شاهِ ایران را در چارچوب ائتلاف طرفدار غرب گرد هم آورد. اما برخلاف آن زمان، به نظر می‌رسد ابتکار عمل امروز از سوی خودِ قدرتهای منطقه‌ای شکل گرفته است. از این رو، «پیمان مکه» بازتابی از یک نظم جدید و چندقطبی است که در آن، قدرت‌های منطقه‌ای به طور فزاینده‌ای ائتلاف‌های مستقل خود را تشکیل می‌دهند تا از منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود به صورت نظامی محافظت کنند، بدون آنکه کاملاً از سیستم پیمان‌های تحت تسلط غرب گسسته شوند.

عضویت ترکیه در ناتو، ابعاد و حساسیت فوق‌العاده‌ای به این پیمان می‌بخشد. حملهٔ احتمالی ایران به اهدافی در عربستان سعودی — در چارچوب استراتژی دفاع نامتقارن جمهوری اسلامی در برابر حملات آمریکا — می‌تواند ترکیه را به دلیل تعهدات جدیدش در این پیمان، مستقیماً وارد جنگ کند. اگر ایران در پاسخ، به خاک ترکیه حمله کند، آنکارا می‌تواند خواستار اعمال «مادهٔ ۵ معاهدهٔ ناتو» (دفاع دسته‌جمعی) شود. اگرچه این امر به صورت خودکار رخ نخواهد داد، اما خطرِ یک واکنش زنجیره‌ایِ جنگی در پی هم‌پوشانی ائتلاف‌های نظامی به‌شدت افزایش می‌یابد. این همان سناریویی است که می‌تواند مناقشات بزرگ بین‌المللی — و حتی یک جنگ جهانی — را رقم بزند.

منبع: نشریه آلمانی . یونگه ولت!

 https://www.jungewelt.de/artikel/527536.regionaler-machtpol.html