مارکسیسم

انقلاب در حرکت است «La Révolution marche»

فرانسوا ملیس

ترجمه و تلخیص آزاده ارفع

مقالهٔ فرانسوا ملیس در نشریه " دنیای جوان" دردهم اوت  با عنوان  «La Révolution marche» دربارهٔ انتشار سه جلد مربوط به انقلاب‌های ۱۸۴۸–۱۸۴۹ در مجموعهٔ انتقادی و تاریخی مارکس–انگلس (MEGA) است. محور اصلی مقاله نه ارائهٔ یک تفسیر تازه از خود انقلاب‌های ۱۸۴۸، بلکه توضیح چهار دهه پژوهش و فعالیت برای مستندسازی و ویراستاری است که سرانجام به انتشار این سه جلد انجامیده است.

چکیده مقاله

۱. انقلاب ۱۸۴۸ و اهمیت آن برای مارکس و انگلس

ملیس نشان می‌دهد که انقلاب‌های ۱۸۴۸–۱۸۴۹ برای مارکس و انگلس صرفاً یک رویداد تاریخی نبودند؛ آنها این انقلاب‌ها را از نزدیک دنبال می‌کردند و در روزنامهٔ Neue Rheinische Zeitung به تحلیل و گزارش آن می‌پرداختند. این روزنامه، که مارکس سردبیر آن بود، یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت دیدگاه سیاسی مارکس و انگلس در جریان انقلاب است.

عبارت فرانسوی «La Révolution marche» ــ یعنی «انقلاب در حرکت است» ــ نیز از فضای انقلابی همان دوره گرفته شده و بیانگر انتظار مارکس و همفکرانش از گسترش موج انقلابی، به‌ویژه در فرانسه، است.

۲. سه جلد جدید MEGA چه چیزی را ارائه می‌کنند؟

سه جلد MEGA² I/7 تا I/9 مجموعهٔ بسیار گسترده‌ای از نوشته‌های مارکس و انگلس در ارتباط با انقلاب‌های ۱۸۴۸–۱۸۴۹ را دربرمی‌گیرند. اهمیت این مجلدات در این است که برخلاف چاپ‌های قدیمی، صرفاً متن نهایی مقالات را ارائه نمی‌کنند، بلکه تلاش می‌کنند تاریخ تولید، انتشار و انتقال هر متن را نیز بازسازی کنند.

به عبارت دیگر، هدف MEGA فقط این نیست که بگوید «مارکس چه نوشته است»، بلکه می‌خواهد روشن کند:

• متن در چه شرایطی نوشته شد؛
• چگونه به روزنامه راه یافت؛
• چه تغییرات ویراستاری روی آن انجام شد؛
• آیا متن واقعاً متعلق به مارکس یا انگلس است؛
• و نسخه‌های مختلف آن چه تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند.

۳. کشف نسخهٔ شخصی مارکس از روزنامه

یکی از مهم‌ترین بخش‌های مقاله به کشف نسخهٔ شخصی مارکس از Neue Rheinische Zeitung مربوط می‌شود.

این مجموعهٔ تقریباً کامل روزنامه در مسکو نگهداری می‌شود و برای پژوهشگران اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد، زیرا مارکس روی نسخهٔ شخصی خود اصلاحات، خط‌کشی‌ها، حاشیه‌نویسی‌ها و تغییرات مختلفی انجام داده است.

این اسناد نشان می‌دهند که مارکس حتی پس از چاپ مقاله‌ها نیز به بازخوانی و اصلاح آنها می‌پرداخت. برای نمونه، اصلاحاتی که مارکس در مجموعهٔ مقالات «کار مزدی و سرمایه» انجام داده، در MEGA² برای نخستین بار به‌صورت علمی ثبت شده است.

۴. نقش انگلس و شبکهٔ گستردهٔ منابع

ملیس همچنین نشان می‌دهد که انگلس در تهیهٔ گزارش‌های مربوط به انقلاب نقش بسیار فعالی داشت. او برای نمونه دربارهٔ ایتالیا از چندین روزنامهٔ آلمانی و ایتالیایی استفاده می‌کرد و اطلاعات آنها را با یکدیگر مقایسه و ترکیب می‌کرد.

بنابراین روزنامهٔ مارکس فقط مجموعه‌ای از نوشته‌های شخصی مارکس و انگلس نبود؛ بلکه یک مرکز فعال گردآوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات سیاسی اروپا بود.

۵. اهمیت روش‌شناختی MEGA

یکی از نکات مهم مقاله این است که MEGA² را باید چیزی بیش از یک مجموعهٔ آثار مارکس و انگلس دانست. این پروژه در واقع نوعی بازسازی تاریخیِ فرایند اندیشه و فعالیت سیاسی آنان است.

ویراستاران به مواردی مانند:

• حذف یا اضافه شدن کلمات،
• تغییر تیترها،
• اصلاحات مارکس و انگلس،
• توضیحات و مداخلات سردبیری،
• منابع مورد استفاده،
• تفاوت نسخه‌های چاپی،
• و حتی علائم و یادداشت‌های حاشیه‌ای

توجه می‌کنند. از این طریق می‌توان فهمید که یک متن چگونه در متن مبارزات سیاسی و روزنامه‌نگاری روزانه شکل گرفته است.

۶. معنای سیاسی عنوان «انقلاب در حرکت است»

به نظر من نکتهٔ مهم مقاله برای خوانندهٔ سیاسی امروز همین است: انقلاب ۱۸۴۸ برای مارکس یک حادثهٔ تمام‌شده نبود، بلکه فرایندی متحرک و بین‌المللی بود.

مارکس و انگلس انقلاب را مجموعه‌ای از قیام‌های جداگانه در کشورهای مختلف نمی‌دیدند؛ بلکه میان تحولات فرانسه، آلمان، ایتالیا، اتریش، مجارستان و دیگر مناطق اروپا ارتباط می‌دیدند. به همین دلیل گزارش‌های آنها همزمان دارای خصلت روزنامه‌نگارانه، تحلیلی و سیاسی بود.

در یک جمله، مقالهٔ ملیس می‌خواهد نشان دهد که سه جلد انقلاب ۱۸۴۸–۱۸۴۹ در MEGA حاصل چهار دهه کار پژوهشی برای بازسازی دقیقِ نوشته‌ها و فعالیت سیاسی مارکس و انگلس در یکی از مهم‌ترین دوره‌های انقلابی قرن نوزدهم است.

اهمیت این مجلدات فقط در افزایش تعداد نوشته‌های منتشرشده نیست؛ بلکه در این است که تصویر دقیق‌تری از مارکس و انگلس به‌عنوان روزنامه‌نگار، تحلیلگر سیاسی و کنشگر انقلابی در متن یک انقلاب واقعی و جاری به دست می‌دهد. کشف نسخهٔ شخصی مارکس از Neue Rheinische Zeitung نیز یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این تحقیقات بوده است.

اگر بخواهیم اهمیت سیاسی مقاله را برای امروز استخراج کنیم، می‌توان گفت پرسش مرکزی آن این است: چگونه مارکس از دل مشاهدهٔ لحظه به ‌لحظهٔ یک انقلاب، تحلیل سیاسی و نظری خود را خلق می کرد؟ این جنبه، شاید از خود جزئیات کتاب‌شناختی و ویراستاری مقاله مهم‌تر باشد.